Esikhathini samanje kubukeka sengathi uma ungakwazi ukukhuluma isingisi awazi lutho. Kanti cha ! akunjalo mfowethu. Ukukhuluma ngolimi kubalulekile, ngoba umsebenzi walo ukuthi sikwazi ukuxhumana nje kuphela. Ngokomthetho kubalulekile ukuthi ukwazi ukukhuluma noma ngaliphi ulimi ngoba lenza ukuthi siveze imicabango yethu njengabantu. Ngoba phela umuntu akayona incwadi, nayo angeke uyi funde ivaliwe. Ngakho ke kusemqoka ukusebenzisa ulimi olithandayo futhi okhululekile ngalo ukuze umlayezo esisuke siwuthumela komunye umuntu ucace futhi ubenomqondo.

Kodwa ke abanye abantu abazizwa bebalulekile, banokubona umuntu ekhuluma esebenzisa ulimi lwebele bese becabanga ukuthi akushoyo ngomlomo wakhe akunamqondo. Kanti lutho bashaye phansi futhi bayaziphuthisela ngolwazi. Ukukhuluma ngolimi lwebele kwenza kubelula ukuchaza kahle futhi ngesineke kanti umlayezo uyajula. Uma ufuna umlayezo nemicabango yakho icace, uzwakale kahle futhi ubenemizwa yakho kungcono ukusebenzisa ulimi lwebele, kakhulu uma ukhuluma nomuntu ozokuzwa uma ukhuluma ulimi lwakho. Akugcini lapho. Sesiside kakhulu isikhathi umuntu, kakhulukazi onsundu, ezama ngawo wonke  amandla ukwamukela kanye nokucabangela ondlebekhanya ilanga ngokuthi azame ukushintsha ulimi. Kanti, bona bazokwazi nini ukuthi bafunde ulwimi lethu? Ngoba la eMzansi ziningi izilimi ezamukelekile akusiso isingisi kuphela. Pho kungani kwenzeka ngathi kunzima ukufunda ukukhuluma isiZulu noma isiXhosa ukunokufunda isiNgisi noma isiBhunu? Zonke izilimi ziyafundeka uma uzimisele ukufunda.

Sekulula ukuzwa umuntu ethi ngaphandle kwesingisi angeke uphumelele futhi ucebe. Kodwa lokho akusilo iqiniso. Mina ngibona ukuthi maningi amathuba empilweni angadingi ubungcweti besingisi. Ukwenza umzekelo owodwa nje, ukucula. Uyazikhethela ukuthi usebenzisa liphi lona ulimi uma ucula. Kodwa, awuphoqelekile ukuthi ucule ngesingisi kuphele ukuze uthole udumo futhi ucebe. Buka iqembu le Ladysmith Black Mambazo bakwazile ukuthuthuka futhi bacebe kanti bayaziwa umhlaba wonke ngomculo wabo. Uma ungathatha ubhekisise kahle izingoma zabo eziningi zibhalwe futhi ziculwa ngesiZulu kodwa zilalelwa umhlaba wonke.

Imiphumela yokusetshenziswa kolumi umasifundisa abafundi esikolweni lunomthelela omkhulu. Uma ungayicabangisisa lento engiyishoyo, uzobona ukuthi ukufunda yonke into ngolimi lwasekhaya kungenza ukuthi abafundi bacacelwe kahle kamhlophe ukuthi kukhulunywa ngani. Ukuyenza lento ikhanye kahle, uma ungathatha noma ngabe isiphi isifundo esikoleni. Bese ucabanga umehluko ongenzeka uma yonke into ingabhalwa ngesizulu? Kungaba lula ukuchazela abafundi ulwazi futhi nabafundi bangaba nogqozi lokufunda.

Okwamanje uthola ukuthi umbuzo, noma, okhubhalwe ezincwadini kubhalwe ngesingisi kulula kodwa ngoba umfundi akayazi incazelo ithini kubanzima. Yingakho kubalulekili ukuthuthukisa izilimi zesintu ngoba sizokwazi ukufunda kangcono futhi nakalula. Ngoba uma kuqhutshekwa kusetshenziswa isingisi kululaza futhi kubulala isithunzi sethu njengabantu abansundu. Sengivala, ukukhuluma isilungu akusho ukuthi wazi kangcono futhi uhlakaniphile. Kodwa kukhombisa ukuthi ukwazi ukukhuluma isilungu kangcono nje kuphela! Mina ngiyaziqhenya ngokukhuluma ulimi lwami angizinyazi, nawe ziqhenye ngoba ulimi luxhumene nemvelaphi yami. Uma ngingakhowhlwa ulimi lwami ngingabe ngizikhohliwe ukuthi ngivelaphi.

Umbono ka:

Cebelihle Sokhela

Umfundi wase Nyuvesi YaseFreyistata, kwi Fakhalthi yezeMfundo